Thymele Logo
Search

σωματικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 12
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Ευρύ φάσμα θεατρικών πρακτικών που αναγνωρίζουν στο σώμα του ερμηνευτή / της ερμηνεύτριας την πρωταρχική πηγή δημιουργίας, αφήγησης και νοηματοδότησης, με τεχνικές που προέρχονται από το μιμοθέατρο, τον χορό, την ακροβατική τέχνη και την τελετουργία.

Ανάπτυξη

Ο όρος σωματικό θέατρο [physical theatre] καθιερώθηκε στη βρετανική σκηνή τη δεκαετία του 1980 ως συλλογική ονομασία για ομάδες που συνέθεταν τις παραστάσεις τους με αφετηρία την κίνηση, τη χειρονομία και την εικόνα. Ορόσημο αποτελεί η ίδρυση της ομάδας DV8 Physical Theatre από τον Lloyd Newson [Λόυντ Νιούσον] το 1986, η οποία ενέταξε τον όρο στην επωνυμία της. Οι πρακτικές που περιγράφει είναι παλαιότερες και ετερογενείς, γι' αυτό η σύγχρονη έρευνα προκρίνει τον πληθυντικό σωματικά θέατρα [physical theatres]. Κοινός τους παρονομαστής είναι η μετατόπιση του κέντρου βάρους από το δραματικό κείμενο στο σώμα του ερμηνευτή / της ερμηνεύτριας, το οποίο λειτουργεί ως πρωταρχική πηγή δημιουργίας. Η θεωρητική τους πλαισίωση αντλεί από τη φαινομενολογία του Maurice Merleau-Ponty [Μωρίς Μερλώ-Ποντύ] και από τις θεωρίες της ενσωμάτωσης, οι οποίες αντιλαμβάνονται το σώμα ως τόπο γνώσης και αντίληψης.


Η γενεαλογία του σωματικού θεάτρου ανάγεται στον Χορό του διθυράμβου και του αρχαίου ελληνικού δράματος, στο μιμοθέατρο (μίμο) και στον παντόμιμο της ελληνορωμαϊκής περιόδου και στην κομμέντια ντελλ άρτε, η οποία αναπτύχθηκε πάνω στα στοιχεία του αυτοσχεδιασμού, της μάσκας και των ακροβατικών λάτσι. Τον 18ο αιώνα τα θέατρα των παρισινών παζαριών [théâtres de la Foire] στράφηκαν στην παντομίμα, όταν το μονοπώλιο της Comédie-Française τούς απαγόρευσε την πρόζα. Την ίδια περίοδο ο Jean-Georges Noverre [Ζαν-Ζωρζ Νοβέρ] διατύπωσε τις αρχές του μπαλέτου δράσης [ballet d'action] (1760), το οποίο ανέθετε τη δραματική αφήγηση στη χειρονομία και στην κίνηση. Τον 19ο αιώνα ο Jean-Gaspard Deburau [Ζαν-Γκασπάρ Ντεμπυρώ] ανανέωσε τη μορφή του Πιερότου στο Théâtre des Funambules και ο François Delsarte [Φρανσουά Ντελσάρτ] επεξεργάστηκε ένα σύστημα αντιστοιχιών ανάμεσα σε στάσεις, χειρονομίες και εσωτερικές καταστάσεις, το οποίο επηρέασε τον μοντέρνο χορό. Το τσίρκο, το μιούζικ χωλ και ο βουβός κινηματογράφος μετέφεραν αυτή την κληρονομιά στον 20ό αιώνα.


Οι πρωτοπορίες του 20ού αιώνα έθεσαν τη σωματική εκπαίδευση του/της ηθοποιού στο κέντρο της θεατρικής ανανέωσης. Στη Ρωσία ο Βσέβολοντ Μέγιερχολντ [Vsevolod Meyerhold] ανέπτυξε τη βιο-μηχανική και στη Γαλλία ο Jacques Copeau [Ζακ Κοπώ] εισήγαγε στη σχολή του Vieux-Colombier τη σωματική άσκηση, τον αυτοσχεδιασμό και τη μάσκα. Ο μαθητής του Étienne Decroux [Ετιέν Ντεκρού] συστηματοποίησε τον δραματικό σωματικό μίμο [mime corporel dramatique], ενώ ο Marcel Marceau [Μαρσέλ Μαρσώ], μαθητής και αυτός του Decroux, διέδωσε διεθνώς την τέχνη της παντομίμας. Ο Jacques Lecoq [Ζακ Λεκόκ] ίδρυσε το 1956 στο Παρίσι μια σχολή, όπου η ουδέτερη μάσκα, ο κλόουν και η ανάλυση της κίνησης θεμελίωσαν μία νέα παιδαγωγική της θεατρικής δημιουργίας. Το θέατρο της σκληρότητας του Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ] οραματίστηκε μια σκηνική γλώσσα των σωμάτων, του χώρου και του ήχου. Μεταπολεμικά, το φτωχό θέατρο του Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι], το Odin Teatret του Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα] και η μέθοδος του Ταντάσι Σουζούκι [Tadashi Suzuki] ανέδειξαν το σώμα σε κύριο φορέα της θεατρικής πράξης.


Στη Γαλλία η Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν], υπήρξε μαθήτρια του Lecoq και εφάρμοσε τα διδάγματά του στο Théâtre du Soleil [Θέατρο του Ήλιου], το οποίο ίδρυσε το 1964. Εκεί η συλλογική δημιουργία, η μάσκα και οι παραδόσεις του ασιατικού θεάτρου, όπως το Καμπούκι και το Κατακάλι, διαμόρφωσαν μια έντονα σωματική υποκριτική. Στη Βρετανία η αποκρυστάλλωση του πεδίου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε αποφοίτους της σχολής Lecoq, όπως ο Simon McBurney [Σάιμον ΜακΜπέρνυ], συνιδρυτής του Complicité (1983), και στις παραστάσεις του Steven Berkoff [Στήβεν Μπέρκοφ]. Οι ομάδες αυτές, όπως αργότερα και η Frantic Assembly (1994), καλλιέργησαν το θέατρο της επινόησης [devising], στο οποίο το κείμενο προκύπτει κατά τις δοκιμές από τον αυτοσχεδιασμό και τη σωματική δράση. Το DV8 συνέδεσε την κίνηση με κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, στη γραμμή του χοροθεάτρου της Pina Bausch [Πίνα Μπάους].


Το σωματικό θέατρο συνδέεται επίσης στενά με την τέχνη της επιτέλεσης. Στη Φλάνδρα ο Jan Fabre [Γιαν Φαμπρ] εξέθεσε ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 το σώμα στην εξάντληση, στην επανάληψη και στον πραγματικό χρόνο. Η Phia Ménard [Φία Μενάρ], με αφετηρία τη ζογκλερική τέχνη, αναμετρά το σώμα με τον πάγο, το νερό και τον άνεμο. Θέτει έτσι στο προσκήνιο τη μεταμόρφωση και την έμφυλη ταυτότητα. Οι διασταυρώσεις εκτείνονται στο νέο τσίρκο του James Thierrée [Τζαίημς Τιερρέ] και στην όπερα, όπως στον Μαγικό αυλό [Die Zauberflöte] που σκηνοθέτησε ο McBurney (2012). Οι τεχνικές του σωματικού θεάτρου αποτελούν σήμερα βασικό μέρος της εκπαίδευσης στις δραματικές σχολές.


Στην Ελλάδα ο Θεόδωρος Τερζόπουλος [Theodoros Terzopoulos] ανέπτυξε με το Θέατρο Άττις (1985) μια μέθοδο εκπαίδευσης του/της ηθοποιού με άξονα την αναπνοή, την ενέργεια και τη διονυσιακή τελετουργία, η οποία διδάσκεται διεθνώς. Από το ίδιο περιβάλλον προέρχεται ο Σάββας Στρούμπος, ο οποίος με την Ομάδα Σημείο Μηδέν επεξεργάζεται τη σχέση αναπνοής, φωνής και σώματος. Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou], με αφετηρία την Ομάδα Εδάφους (1986), διαμόρφωσε μια σκηνική γραφή εικόνων στο σημείο τομής του χοροθεάτρου, των εικαστικών τεχνών και του σωματικού θεάτρου. Στη νεότερη γενιά ξεχωρίζουν ο Ευριπίδης Λασκαρίδης με την ομάδα Osmosis, η Ομάδα Πλεύσις του Αντώνη Κουτρουμπή, που συνδυάζει το σωματικό θέατρο με το σύγχρονο κουκλοθέατρο, και η ομάδα RootlessRoot. Ηθοποιοί και σκηνοθέτες όπως ο Σίμος Κακάλας μετέφεραν τις τεχνικές του και στο ρεπερτόριο του δραματικού θεάτρου.

Εναλλακτικές Εκδοχές

θέατρο του σώματος
Αγγλικά
physical theatre
Γαλλικά
théâtre physique, le; théâtre gestuel, le
Γερμανικά
Körpertheater, das; physisches Theater, das
Ιταλικά
teatro fisico, il

Σχετικοί όροι

σωματικότητα, σωματική τέχνη, σωματικές πρακτικές, Μπούτο, τρίτο θέατρο, μεταδραματικό θέατρος, Μπούτο

Μη προτεινόμενοι όροι

φυσικό θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"At its simplest, physical-theatre is theatre where the primary means of creation occurs through the body rather than through the mind. In other words, the somatic impulse is privileged over the cerebral in the making process. This is true whether the product is an original devised piece or an interpretation of a scripted text. This does not mean that the intellectual demands of the idea or script are jettisoned. The intellectual is grasped through the physical engagement of the body because, as Lecoq puts it, 'the body knows things about which the mind is ignorant'."


«Στην απλούστερη μορφή του, σωματικό θέατρο είναι το θέατρο στο οποίο η δημιουργία συντελείται πρωτίστως μέσω του σώματος και όχι μέσω του νου. Με άλλα λόγια, στη διαδικασία της δημιουργίας η σωματική παρόρμηση προτάσσεται έναντι της διανοητικής. Αυτό ισχύει είτε το αποτέλεσμα είναι μια πρωτότυπη παράσταση θεάτρου της επινόησης είτε η ερμηνεία ενός γραπτού κειμένου. Αυτό δεν σημαίνει ότι παραμερίζονται οι διανοητικές απαιτήσεις της ιδέας ή του κειμένου. Το διανοητικό στοιχείο συλλαμβάνεται μέσω της σωματικής εμπλοκής, διότι, όπως το διατυπώνει ο Lecoq, “το σώμα γνωρίζει πράγματα που ο νους αγνοεί”.»

Η Dymphna Callery [Ντίμφνα Κάλλερυ] ορίζει το σωματικό θέατρο με κριτήριο τη δημιουργική διαδικασία, στην οποία η σωματική παρόρμηση προηγείται της διανοητικής επεξεργασίας. Ο ορισμός της καλύπτει τόσο το θέατρο της επινόησης όσο και την ερμηνεία γραπτού κειμένου, γεγονός που εξηγεί το εύρος του πεδίου. Επικαλούμενη τον Jacques Lecoq, η συγγραφέας αναγνωρίζει στο σώμα μια αυτόνομη μορφή γνώσης.

Callery, D. (2001). Through the body: A practical guide to physical theatre. London: Nick Hern Books, σ. 4.

Quote Icon

«Το λαϊκό πανηγύρι ήταν και το σημείο εκκίνησης του Vsevolod Meyerhold, του πρώτου εκπροσώπου ενός “σωματικού” θεάτρου, ο οποίος στον αντίποδα του Στανισλάβσκι δημιούργησε από το 1918 και πέρα τη “βιο-μηχανική” υποκριτική. Στο δοκίμιό του “Balagan” (ρωσικό πανηγύρι, λαϊκό θέαμα) το 1912 προδιαγράφει ένα θέατρο στον αντίποδα της ψυχολογίζουσας ρεαλιστικής παράστασης, που χρησιμοποιεί μάσκες, κούκλες και ομοιώματα, αυτοσχεδιασμό, με στοιχεία γκροτέσκα, μη ορθολογικά, καρναβαλίστικα. [...] Η “βιο-μηχανική” υποκριτική [...] αποτελεί μια ριζοσπαστική προσπάθεια να ξεπεραστεί ο ψυχολογικός ρεαλισμός και να δοθεί στη θεατρική παράσταση ξανά η ουσία της: η κίνηση του σώματος του ηθοποιού στον χώρο σύμφωνα με κάποιο ρυθμό κι όχι η απομίμηση της πραγματικότητας επί σκηνής.»

Ο Walter Puchner [Βάλτερ Πούχνερ] τοποθετεί τις απαρχές του σωματικού θεάτρου στη στροφή του Βσέβολοντ Μέγιερχολντ [Vsevolod Meyerhold] προς τις λαϊκές θεαματικές παραδόσεις, όπως το ρωσικό πανηγύρι [balagan]. Η βιο-μηχανική παρουσιάζεται ως ριζοσπαστική απάντηση στον ψυχολογικό ρεαλισμό, η οποία επανέφερε στο επίκεντρο της παράστασης τη ρυθμική κίνηση του σώματος του/της ηθοποιού στον χώρο. Το απόσπασμα συνδέει έτσι τη γενεαλογία του σωματικού θεάτρου με τις πρωτοπορίες των αρχών του 20ού αιώνα.

Πούχνερ, Β. (2011). Μια εισαγωγή στην επιστήμη του θεάτρου. Αθήνα: Παπαζήσης, σσ. 215–216.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το φιλμ Tezirzek: Les animaux [Tezirzek: Τα ζώα] (1992) του θιάσου Théâtre du…

Ο Ryszard Cieślak [Ρίσαρντ Τσιέσλακ] καθοδηγεί δύο νέους ηθοποιούς σε ασκήσεις σωματικής προγύμνασης [training] του…

Απόσπασμα από την παράσταση Les Naufragés du Fol Espoir [Οι ναυαγοί της Τρελής Ελπίδας

Απόσπασμα από την παράσταση Όχι εγώ [Not I] του Samuel Beckett [Σάμιουελ Μπέκετ]

Στιγμιότυπα από παραστάσεις της ομάδας Complicité, την οποία ίδρυσε το 1983 στο Λονδίνο ο

Προωθητικό βίντεο της παράστασης Oedipus [Οιδίπους] σε διασκευή και σκηνοθεσία του Steven Berkoff…

Απόσπασμα από την κινηματογραφική εκδοχή του Dead Dreams of Monochrome Men [Νεκρά όνειρα μονόχρωμων…

Απόσπασμα από την παράσταση Het is theater zoals te verwachten en te voorzien was [

Αποσπάσματα από την παράσταση Saison sèche [Εποχή ξηρασίας] της Phia Ménard [Φία Μενάρ]

Απόσπασμα από την ταινία The Cost of Living [Το κόστος της ζωής] (2004)…

Προωθητικό βίντεο της παράστασης Titans [Τιτάνες] (2017) σε σύλληψη και σκηνοθεσία του Ευριπίδη…

Προωθητικό βίντεο της παράστασης UNA Unknown Negative Activity [UNA Άγνωστη αρνητική δραστηριότητα] (2009)…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σπουδαστές και σπουδάστριες της σχολής του Jacques Lecoq [Ζακ Λεκόκ] [École internationale de théâtre Jacques…

Στιγμιότυπο από την παράσταση Figures in Extinction [1.0] [Μορφές υπό εξαφάνιση [1.0]] σε…

Στιγμιότυπο από την παράσταση Απουσία το σώμα της Ομάδας Πλεύσις σε σκηνοθεσία του Αντώνη Κουτρουμπή

Στιγμιότυπο από την παράσταση Ο χορός του θανάτου [Dödsdansen] του August Strindberg [Άουγκουστ…

βασική

Aslan, O. (Επιμ.). (1993). Le corps en jeu. Paris: CNRS Éditions.

Callery, D. (2001). Through the body: A practical guide to physical theatre. London: Nick Hern Books.

Chamberlain, F., & Yarrow, R. (Επιμ.). (2002). Jacques Lecoq and the British theatre. London & New York: Routledge.

Decroux, É. (1985). Words on mime (M. Piper, Μετ.). Claremont, CA: Mime Journal.

Felner, M. (1985). Apostles of silence: The modern French mimes. Rutherford, NJ: Fairleigh Dickinson University Press.

Govan, E., Nicholson, H., & Normington, K. (2007). Making a performance: Devising histories and contemporary practices. London & New York: Routledge.

Graham, S., & Hoggett, S. (2014). The Frantic Assembly book of devising theatre (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Keefe, J., & Murray, S. (Επιμ.). (2007). Physical theatres: A critical reader. London & New York: Routledge.

Lorelle, Y. (2003). Le corps, les rites et la scène: des origines au XXe siècle. Paris: Éditions de l'Amandier.

Müller, W. (1996). Θέατρο του σώματος και Commedia dell'arte (Δ. Μαυρομουστάκου, Μετ.). Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Murray, S. (2003). Jacques Lecoq. London & New York: Routledge.

Murray, S., & Keefe, J. (2007). Physical theatres: A critical introduction. London & New York: Routledge.

Van den Dries, L. (2006). Corpus Jan Fabre: Observations of a creative process. Gent: Imschoot.

Zarrilli, P. B. (2009). Psychophysical acting: An intercultural approach after Stanislavski. London & New York: Routledge.

Αρτώ, Α. (1992). Το θέατρο και το είδωλό του (Π. Μάτεσις, Μετ.). Αθήνα: Δωδώνη.

Γκροτόφσκι, Γ. (2010). Για ένα φτωχό θέατρο (Κ. Μηλτιάδης, Μετ.). Αθήνα: Δ. Κορόντζης.

Λεκόκ, Ζ. (2005). Το ποιητικό σώμα: Μια διδασκαλία της θεατρικής πράξης (Ε. Βόγλη, Μετ., Γ. Βουδικλάρης, Επιμ.). Αθήνα: Κοάν.

Μερλώ-Ποντύ, Μ. (2016). Φαινομενολογία της αντίληψης (Κ. Καψαμπέλη, Μετ.). Αθήνα: Νήσος.

Μπάρμπα, Ε., & Σαβαρέζε, Ν. (2008). Η μυστική τέχνη του ηθοποιού: Αρχές θεατρικής ανθρωπολογίας (Μ. Χατζηεμμανουήλ, Μετ.). Αθήνα: Κοάν.

Παπαλεξίου, Ε. (2025). Ταξιδεύοντας στη χώρα της Ουτοπίας: Η Αριάν Μνουσκίν και το Θέατρο του Ήλιου. Αθήνα: Καπόν.

Σουζούκι, Τ. (2021). Πολιτισμός είναι το σώμα (Α. Ροϊλός, Μετ.). Αθήνα: Κείμενα.

Τερζόπουλος, Θ. (2000). Θεόδωρος Τερζόπουλος και Θέατρο Άττις: Αναδρομή, μέθοδος, σχόλια. Αθήνα: Άγρα.

Τερζόπουλος, Θ. (2015). Η επιστροφή του Διονύσου. Αθήνα: Άγρα.

συμπληρωματική

Evans, M., & Kemp, R. (Επιμ.). (2016). The Routledge companion to Jacques Lecoq. London & New York: Routledge.

Lust, A. (2000). From the Greek mimes to Marcel Marceau and beyond: Mimes, actors, Pierrots and clowns. A chronicle of the many visages of mime in the theatre. Lanham, MD: Scarecrow Press.

Ρηγοπούλου, Π. (2003). Το σώμα: Από την ικεσία στην απειλή. Αθήνα: Πλέθρον.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σωματικό θέατρο. Ανακτήθηκε από https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/σωματικό θέατρο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σωματικό θέατρο». Ανακτήθηκε 24 October 2026. https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/σωματικό θέατρο.

MLA

«σωματικό θέατρο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 24 October 2026, https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/σωματικό θέατρο.

1344